Phú Mỹ Hưng không chỉ tạo ra đột phá trên các mặt quy hoạch, xây dựng và kinh doanh, mà còn cả sự khác biệt trên bình diện đô thị học nhờ kiến tạo được chất lượng sống tốt và năng lực cạnh tranh mạnh mẽ.
Mở đầu
Khu đô thị kiểu mẫu nổi tiếng này tròn hai mươi tuổi trong sự phồn vinh.
Hai thập kỷ cũng là quãng thời gian đủ độ lùi cần thiết cho việc đánh giá toàn diện tác động của nó đối với sự nghiệp phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và với công cuộc đô thị hóa cả nước ta nói chung, rút ra được các kinh nghiệm hay để truyền bá rộng rãi. Là người quan tâm đến đô thị hóa và quản lý đô thị, tôi đặc biệt chú ý đến tính đột phá và sự khác biệt của dự án phát triển đô thị này.
Tính đột phá của dự án Khu đô thị mới Phú Mỹ Hưng
Khi chúc mừng KĐTM Phú Mỹ Hưng đầy mười tuổi, tôi đã nêu lên tính đột phá của dự án trên ba mặt:
i) đột phá về phát triển đô thị nước ta qua việc lựa chọn địa điểm dự án để đưa Thành phố Hồ Chí Minh hướng ra Biển Đông, và áp dụng phương thức tiên tiến “sáu thống nhất” (về đầu tư, quy hoạch, hạ tầng, thiết kế, xây dựng và quản lý) trong quá trình tổ chức thực hiện dự án;
ii) đột phá trong phát triển và quản lý loại hình nhà ở chung cư cao tầng mới mẻ đối với nước ta, tạo môi trường sống thoải mái, đầy đủ tiện nghi và an toàn cho các hộ gia đình;
iii) đột phá trong phát triển thị trường bất động sản thông qua việc áp dụng mô thức kinh doanh bất động sản hiện đại, không chỉ gắn kết thị trường với thực hiện quy hoạch đô thị mà hơn thế nữa, còn góp phần bổ sung hoàn thiện quy hoạch Thành phố Hồ Chí Minh, đóng góp cho sự phát triển thịnh vượng của một trung tâm kinh tế hàng đầu nước ta.
Nay khi Phú Mỹ Hưng tròn hai mươi tuổi, ngoài các đánh giá nói trên mà tôi thấy vẫn giữ nguyên giá trị và đáng được tổng kết để truyền bá nhân rộng, tôi còn muốn thảo luận thêm về đột phá khác nữa rất quan trọng của dự án KĐTM Phú Mỹ Hưng trên bình diện Đô thị học (Urbanism), tạo ra sự khác biệt nổi bật cho khu đô thị mới này. Thế nhưng để tiện trình bày, trước hết xin giới thiệụ vắn tắt đô thị học tiên tiến của Thế kỷ XXI mà tôi lĩnh hội được
Đô thị học Thế kỷ XXI
Đô thị học Thế kỷ XXI thực ra bắt nguồn từ cuốn sách nổi tiếng “Cái chết và cuộc sống của các đô thị lớn Hoa Kỳ”[1] của nữ nhà báo Jane Jacobs (1916¬2006) xuất bản năm 1961 và được các học giả có tư duy sáng tạo nghiên cứu phát triển từ cuối thế kỷ trước đến nay, nhằm khắc phục các “bệnh đô thị” như lan tỏa đô thị (urban sprawl), giao thông tắc nghẽn, ô nhiễm môi trường...
Theo tư duy hiện đại thì phát triển đô thị phải đáp ứng được các yêu cầu về: i) phát triển bền vững; ii) phát triển hài hoà; iii) phát triển công bằng; và iv) phát triển hiệu quả. Để đạt được các yêu cầu đó thì đô thị phải có chất lượng sống tốt (livability) và có năng lực cạnh tranh cao.
Đặc điểm chủ yếu của khu đô thị có chất lượng sống tốt là: 1) Công năng hỗn hợp (cư trú, học hành, chăm sóc sức khỏe, mua sắm, giải trí, làm việc), mật độ cao; 2) Tăng trưởng trật tự, có kiểm soát; 3) Mạng giao thông thuận tiện, dịch vụ hạ tầng đầy đủ; 4) Đa dạng, có bản sắc; 5) Đường phố và không gian công cộng tiện đi bộ; 6) Có khu trung tâm hấp dẫn, sống động; 7) Kiến trúc phong phú, hài hòa.
Khu đô thị có chất lượng sống tốt được đánh giá trên các mặt: 1) Bảo đảm an toàn và sức khỏe, tạo được “cảm nhận an toàn” (sense of safety); 2) Môi trường sinh thái tốt; 3) Môi trường xã hội thân thiện, tạo được “cảm nhận cộng đồng” (sense of community); 4) Nhiều cơ hội giải trí, thư giãn; 5) Kiến trúc và cảnh quan đặc sắc, nhiều di sản văn hóa, lịch sử, tạo được “cảm nhận nơi chốn” (sense of place).
Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa, đô thị và từng khu đô thị phải có năng lực cạnh tranh thì mới phát triển phồn vinh được, tức là hàng hóa và dịch vụ sản xuất tại đó được thị trường ưa chuộng, đô thị thu hút được nhiều vốn đầu tư, nhà kinh doanh và khách du lịch...
Chất lượng sống tốt là điều kiện cần để đô thị có năng lực cạnh tranh, nhưng để có đủ năng lực cạnh tranh mạnh mẽ thì đô thị còn phải tổ chức tiếp thị đô thị (urban marketing), còn gọi là kinh doanh đô thị, xây dựng thương hiệu đô thị, hình tượng đô thị v.v. Các nhân tố bảo đảm cho đô thị có năng lực cạnh tranh là tầm nhìn phát triển, tinh thần kinh doanh, thế mạnh đặc thù, gắn kết xã hội và trị lý giỏi (good governance). Như lời giáo sư Michael Porter, muốn cạnh tranh thì phải tạo ra sự khác biệt. Chẳng hạn thành phố Hàng Châu (Trung Quốc) đưa ra khẩu hiệu “du lịch Hàng Châu, ở Hàng Châu, học Hàng Châu và lập nghiệp tại Hàng Châu”, và chăm lo xây dựng thắng cảnh Tây Hồ thành “cảnh quan văn hóa thế giới” được UNESCO công nhận, hàng năm tổ chức Hội chợ Tây Hồ được đông đảo khách trong nước và quốc tế đến tham dự.
Sáng kiến Các Đô thị sinh thái kiêm kinh tế (Eco2) của Ngân hàng Thế giới [2] đưa ra năm 2010 chính là nhằm giúp cho các đô thị trở nên vừa bền vững hơn về kinh tế lại vừa bền vững hơn về sinh thái, bao quát được cả hai mặt năng lực cạnh tranh và chất lượng cuộc sống.
Tính đột phá và sự khác biệt của KĐTM Phú Mỹ Hưng trên bình diện đô thị học
Được chọn làm nhà quy hoạch tổng thể thông qua thi tuyển quốc tế vào tháng 7/1993, Công ty tư vấn Hoa Kỳ Skidmore, Owings & Merrill (SOM) đã đưa tư duy tiên tiến về phát triển đô thị vào quy hoạch khu đô thị Nam Sài Gòn rộng 26 km2 với 21 phân khu chức năng dọc theo đại lộ Nguyễn Văn Linh dài 17,8 km, khởi đầu từ Khu Đô thị mới Phú Mỹ Hưng rộng 409 ha. Quy hoạch này năm 1994 được báo cáo trước Viện Kiến trúc Mỹ và Ngân hàng Thế giới như một dự án tiêu biểu về phát triển bền vững, đến năm 1995 được nhận Giải thưởng Kiến trúc đô thị của Tạp chí Kiến trúc tiến bộ Hoa Kỳ. Năm 1997, KĐTM Phú Mỹ Hưng lại được trao Giải thưởng danh dự của Viện Kiến trúc Mỹ về quy hoạch tổng thể, rồi năm 2008 được Bộ Xây dựng công nhận là Khu Đô thị kiểu mẫu, và gần đây nhất, năm 2012 được Viện Đất đai đô thị Hoa Kỳ trao Giải thưởng toàn cầu dành cho công trình xuất sắc.
Như vậy, sau 16 năm kể từ khi chính thức khởi công xây dựng hạ tầng năm 1996, KĐTM Phú Mỹ Hưng ngày nay qua kiểm chứng thực tiễn đã bộc lộ rõ các mặt ưu việt được Nhà nước ta và cả giới chuyên môn quốc tế công nhận và đánh giá cao. Các mặt ưu việt đó được giới thiệu và phân tích trong nhiều bài tham luận trong các hội thảo khoa học cũng như trên các phương tiện thông tin đại chúng. Riêng tôi trong một bài báo [3] năm 2008 cũng từng đánh giá “Khu Đô thị mới này có công năng hỗn hợp, có nhà ở gồm nhiều kiểu dáng và số tầng khác nhau tạo sự đa dạng, có cây xanh, vườn hoa và mặt nước tuyệt hảo, có phố xá và trung tâm thương mại sầm uất, có hệ thống giao thông nội bộ yên tĩnh và cho phép người dân có thể đến chỗ làm việc, trường học, nơi nghỉ ngơi, giải trí, mua sắm chỉ bằng đi bộ hoặc xe đạp... Việc quản lý tốt tạo cảm giác an toàn cho người dân. Nhà đầu tư cũng tổ chức một số hoạt động công cộng nhằm xúc tiến giao tiếp, tạo lập cảm nhận cộng đồng.”
Ngay từ trong chủ trương đầu tư, Phú Mỹ Hưng đã được nói rõ là hướng đến tầng lớp giàu có trong nước và các doanh nhân nước ngoài, cho nên nếu đánh giá theo luận điểm chất lượng cuộc sống thì vẫn còn mặt hạn chế về tính phổ cập (affordability), tức là thiếu loại nhà có giá trị thích hợp với sức mua của tầng lớp trung bình và thu nhập thấp, khiến nhiều người làm việc tại đây thuộc các tầng lớp này phải đến từ xa, gây thêm căng thẳng cho giao thông đô thị. Mong rằng khi học tập kinh nghiệm của Phú Mỹ Hưng thì nên chú ý đến đặc điểm này. Ngoài ra, do quy hoạch được lập ra vào đầu thập kỷ 90 nên chưa xét đến tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu, nay cần được nghiên cứu tiếp về các giải pháp ứng phó với mức nước biển dâng.
Mới đây, Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất với Nhà nước cho lập 4 thành phố vệ tinh, bao gồm các Đô thị Đông, Tây, Nam, Bắc, trong đó Đô thị Nam rộng 194 km2 với KĐTM Phú Mỹ Hưng làm khu trung tâm, khiến vị thế của Phú Mỹ Hưng được nâng lên tầm cao mới. Với các ưu việt sẵn có, Phú Mỹ Hưng chắc chắn sẽ giúp Đô thị Nam có năng lực cạnh tranh vượt trội, có tác động lan tỏa mạnh mẽ đến toàn bộ đồng bằng sông Cửu Long. Hiển nhiên trong bối cảnh đó, Đô thị Nam còn cần có thêm nhiều tuyến đường và cầu hiện đại kết nối với khu vực trung tâm thành phố, với Thủ Thiêm và với Cần Giuộc - Cần Đước - Gò Công, với viễn cảnh một ngày nào đó rất có thể từ đây có cầu vượt biển qua Cần Giờ tới Vũng Tàu, tương tự như Hàng Châu Loan đại kiều nối thành phố Ninh Ba với Thượng Hải bên Trung Quốc. Khi đó, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ hướng ra biển đông mà thực sự nằm trên bờ biển đông.
Kết luận
Sau hai mươi năm là quãng thời gian vừa tạo thành vừa kiểm chứng tính đột phá và sự khác biệt của KĐTM Phú Mỹ Hưng ngày hôm nay tôi tưởng nhớ người đã khai sinh và xây dựng nó với tầm nhìn sâu rộng là tiên sinh Đinh Thiện Lý, nhà kinh doanh đã quá cố đến từ Đài Loan và “nhận nơi này làm quê hương”, người kiên trì tìm kiếm lợi ích trong sự phát triển bền vững của thành phố này và với triển vọng Phú Mỹ Hưng một ngày không xa trở thành trung tâm Đô thị Nam của Thành phố Hồ Chí Minh.
Tài liệu tham khảo
1. Jane Jacobs. The Death and Life of Great American Cities. 1961. The Modern Library. New York
2. Hiroaki and others. Eco2 Cities. Ecological Cities as Economic Cities. 2010. The World Bank. Washington, DC
3. Phạm Sỹ Liêm. Đưa tư duy phát triển hiện đại vào quy hoạch và quản lý đô thị nước ta. Tạp chí Người Xây dưng. Tháng 5/2008.
